ضایعات در بخش کلان اجرایی عبارت از هر گونه کاهش و زیان در اعتبارات ، منابع تولید وامکانات عمومی و نیز درعملکرد کمی و کیفی محصولات کشاورزی که به طور مستقیم یا غیر مستقیم دردرآمد و تولید ناخالص عمومی و به طور خاص در کاهش درآمد تولیدکنندگان و مصرف بیشتراعتبارات عمومی تأثیر گذاربوده و کنترل عوامل آنها تنها در حیطه مدیریت و سیاستگذاری کلان اجرایی کشور است.
هر گونه ضایعات کمی و کیفی درعملکرد یا درآمد خالص قابل انتظار در مراحل مختلف تولید تا مصرف که بدون صرف هزینه و یا با هزینه ای کمتر و البته با مشارکت تولید کنندگان بتوان آن کاهش ر ا جبران نمود، ضایعات محصولات کشاورزی تعریف می شود.
نیمی از محصولات کشاورزی در کشور، در فاصله بین مراحل کاشت تا برداشت از چرخه مصرف خارج میشود (10). از طرفی ضایعات کمی وکیفی محصولات کشاورزی بین مرحله برداشت تا مصرف نیز اتفاق می افتد و برای کاهش این ضایعات دو مسئله مهم را باید در نظر گرفت:
– شناخت عوامل زیستی و محیطی تأثیرگذار بر کاهش کیفیت پس از برداشت محصولات کشاورزی
– استفاده از دستورالعملهای مناسب فنآوری پس از برداشت محصولات کشاورزی برای افزایش و حفظ کیفیت و ایمنی این محصولات
ضایعات پس از برداشت شامل دو دسته، ضایعات کیفی و کمی است. ارزیابی ضایعات کیفی بسیار مشکلتر از ضایعات کمی است. در کشورهای توسعه یافته، بر عکس کشورهای در حال توسعه، اولویت با کاهش ضایعات کیفی است و علت درصد زیادی از ضایعات پس از برداشت عدم رضایت مصرف کننده از کیفیت محصول است. از طرفی در کشورها و فرهنگهای مختلف، استانداردهای کیفی، و قدرت خرید و ارجحیت مصرف کننده تفاوت بسیاری دارد، مثلاً در کشورهای در حال توسعه، حذف نقایص محصول قبل از بازاریابی، اهمیت کمتری دارد درحالیکه در کشورهای نوسعه یافته به ظاهر محصول اهمیت زیادی داده میشود (20).
ضایعات پس از برداشت بسته به نوع محصول و منطقه تولید و فصول مختلف، متفاوت است و بر اساس گزارش آکادمی علوم ملی در سال 1978 مقدار ضایعات در کشورهای در حال توسعه، متفاوت و بین 1تا 50 درصد و بعضاً بیشتر است و اطلاعات موجود بر مبنای محاسبه عملی کم است (20).
در کشور ما نیز به دلیل نارسایی‌های موجود در سیستم نگهداری، تبدیل و توزیع، مقداری از محصولات کشاورزی ضایع میشود که مقدار آن به نسبت بالاست بر پایه آمارهای موجود به طور متوسط 35 درصد از محصولات کشاورزی در ایران ضایع میشود (2) که 6 برابر متوسط جهان است (19) و معادل 25 درصد درآمد نفتی کشور تخمین زده میشود که این مقدار بیانگر بالا بودن ضایعات و نیز ارزش آن در تولید ناخالص ملی است (19).
2-3- اهمیت موضوع ضایعات
یکی از مهمتر ین مباحث کلیدی درسطح اقتصاد جهانی و بویژه ایران، موضوع ضایعات می باشد. این امر بدلیل آن است که سطح تأثیر ضایعات در تولید ناخالصی داخلی و درآمد ملی متاسفانه بسیار نگران کننده است . براساس تخمین که وزارت جهادکشاورزی در سال 85 از کل 85 میلیون تن تولید محصولات کشاورزی، 15.3 میلیون تن آن را ضایعات تشکیل می دهد . که اگر ارزش میانگین هر کیلو محصول کشاورزی 155 تومان باشد کل هزینه ضایعات بالغ بر2 هزار و 371 میلیارد تومان خواهد شد . پس بنابراین بنظر می رسد هزینه بالای ضایعات نه تنها بخش کشاورزی را رنج می دهد بلکه بدلیل سهم 25 درصد این بخش در تولید ناخالص داخلی بر اقتصاد کشور و منابع ملی نیز مؤثر است از طرف دیگر با توجه به سهم 25 درصدی بخش کشاورزی از صادرات غیرنفتی و ارز آوری حدود 2 میلیارد دلار این بخش، کاهش کامل ضایعات می تواند ارزآوری این بخش را بین 350 تا 400 میلیون د لار افزایش دهد . از طرف دیگر با توجه به اهمیت استراتژیک بعضی از محصولات کشاورزی و تصمیم دولت مبنی پرداخت یارانه به این گونه محصولات و درنتیجه قیمت کم محصولات یارانه ای برای مصرف کننده و عدم انگیزه جهت صرفه جویی باعث افزایش ضایعات اینگونه محصولات می شود.
به طور خلاصه می توان گفت برای رسیدن به خودکفایی نسبی و ارزش افزوده بیشتر ، مسئله نوع برخورد با ضایعات و چگونگی کاهش آن، خیلی مهم است . کاهش ضایعات، طبیعت افزایش عرضه را دارد و دستیابی به آن ما را از عوامل تولید اضافی، بی نیاز کرده یعنی بدون داده اضافی، ستانده، حاصل می گردد . با اعمال این سیاست، در بهره برداری از منابع طبیعی نیز صرفه جویی شده ومنابع غیر قابل تجدید که در معرض تخریب قرار می گیرد طی نظمی به سود پاسخگویی آیندگان استمرار می یابد و متضمن توسعه پایدار در کشور خواهد بود.
2-4- عوامل زیستی و محیطی مؤثر بر ضایعات
عوامل زیستی مؤثر بر کاهش کیفیت محصولات کشاورزی شامل: سرعت تنفس، تولید اتیلن، سرعت تغییر ترکیبات که با تغییر رنگ، بافت، طعم و ارزش تغدیهای همراه است، آسیبهای مکانیکی، تنش آبی، جوانه زنی و ریشه‌زایی، نارسایی‌های فیزیولوژیکی و عوامل بیماری‌زا هستند و سرعت کاهش تنفس به عوامل محیطی شامل دما رطوبت نسبی، سرعت هوا، ترکیب اتمسفر( غلظت اکسیژن و دی اکسید کربن) و کاربرد روشهای ضد عفونی بستگی دارد (20).
2-5- عوامل ایجاد کننده ضایعات
پیش‌بینی مقدار ضایعات محصولات کشاورزی مشکل است زیرا عوامل اصلی تولید ضایعات مربوط به آسیبهای فیزیکی و حمله ریزجانداران می‌شود که در عمل در سه مرحله پیش از برداشت، برداشت و پس از آن رخ می‌دهد ولی بخش عمده ضایعات مربوط به مراحل برداشت و پس از آن ( تا مرحله مصرف) می باشد که دلایل اصلی تولید این ضایعات در محصولات کشاورزی در زیر شرح داده می‌شود (13).
الف) ضایعاتی که منشأ فیزیکی دارند و بر اثر آب و هوای نامطلوب مانند گرما یا سرمای بیش از حد یا ناکافی به وجود می‌آیند. در بسیاری موارد شرایط محیطی نامناسب سبب ضایع شدن محصول ذخیره شده می‌گردد.
ب) عوامل فیزیولوژیکی که موجب پیری محصول در طول مدت نگهداری در انبار می‌شود و به علت واکنشهای طبیعی یعنی بیوشیمیایی یا شیمیایی به وجود می‌آید، در بسیاری موارد فرآورده‌های نهایی و حد واسط این واکنشها نا مطلوب بوده، موجب افزایش قابل توجه در افت ارزش غذایی محصولات کشاورزی می‌شود.
ج) آسیبهایی که منشأ‌ بیولوژیکی یا میکروبیولوژیکی دارند و بوسیله حشرات، باکتری‌ها،‌ کپکها، مخمرها، ویروسها، جوندگان و دیگر حیوانات به وجود می‌آیند.

د) آسیبهای مکانیکی که به علت نبود روشهای مناسب در طول دوره برداشت، بسته‌بندی و حمل و نقل منجر به زخمهای پوستی، خراش، شکستگی، فشردگی و لهیدگی محصول می‌گردند به طوری که مستعد فعالیت و رشد ریززنده‌ها می‌شوند، جابه‌جایی نامناسب در زمان رساندن محصول به بازار موجب زخمی شدن و آسیبهای مکانیکی شده مزایای سرد کردن پس از برداشت را کاهش می‌دهد از طرف دیگر بر اثر صدمه دیدن بافت سلولی فعالیت آنزیم‌ها تا حد زیادی افزایش یافته و محصول آسیب می‌بیند. به طور کلی ضایعات پس از برداشت محصولات غیر دانه‌ای در کشورهای در حال توسعه در مرحله جابه‌جایی،‌ حمل و نقل، انبارداری و فرآوری و در محصولات دانه‌ای در مرحله خشک کردن و ذخیره سازی رخ می‌دهد.
ه) ضایعات ناشی از عوامل اجتماعی و اقتصادی که بر اثر عوامل زیر به وجود می‌آیند.

2-6- ضایعات ناشی از عوامل اجتماعی و اقتصادی
2-6-1- سیاست‌گذاری‌‌ها
شامل شرایط سیاسی خاصی می‌شود که در آن یک راه حل تکنولوژیکی کافی نیست یا برای به مرحله اجرا گذاشتن آن با مشکلاتی روبرو است. برای مثال نبود اطلاعات و برنامه‌ریزی ضعیف در رابطه با مدیریت منابع انسانی، اقتصادی و علمی از جمله این موارد است که سبب ضایعات غذایی می‌گردد.
2-6-2- منابع
کمبود منابع انسانی، اقتصادی و فن‌آوری جهت گسترش برنامه‌های مورد نیاز برای جلوگیری یا کاهش ضایعات پس از برداشت مواد غذایی.
2-6-3- آموزشی
نبود اطلاعات کافی از اصول علمی مربوط به نگهداری، فرآیند، بسته‌بندی، حمل و نقل و توزیع محصولات غذایی.
2-6-4- خدماتی
ناکارآمدبودن سازمانها و نهادهای تجاری دولتی یا خصوصی برای بازاریابی محصولات.
2-6-5- حمل و نقل
تجهیز نبودن وسایل حمل و نقل محصولات خام بویژه میوه‌ها و سبزی‌ها به سیستم خنک کننده، موجب آسیب دیدن حجم زیادی از آنها می‌شود (16).

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

2-7- فاکتورهای اقتصادی اجتماعی موثر بر ضایعات
2-7-1- سیستم بازاریابی ناکافی

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب(به صورت کاملا تصادفی و به صورت نمونه) با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود-این مطالب صرفا برای دمو می باشد

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، به دلیل عدم وجود اطلاعات بازار و ارتباط لازم بین تولید کننده و خریدار، تولید کنندگان توانایی تولید مقدار محصول با کیفیت خوب را دارند ولی چون امکانات مورد نیاز، مناسب، سریع و مرتبط برای رساندن این محصولات به دست مصرف کننده را ندارند، ضایعات بسیار زیادی ایجاد میشود. در مناطق تولید، تشویق به ایجاد تشکلهای بازاریابی بین تولیدکنندگان محصولات عمده، به خصوص در کشورهای در حال توسعه، به علت کوچک بودن نسبی اندازه زمینها، لازم است، فواید این تشکلها به قرار زیر است:
– ایجاد مناطق تجمع مرکزی برای محصول برداشت شده
– فروش عمده محصولات برداشت و بسته بندی شده
– توانایی تهیه محصولات برای فروش و انبار به مقدار زیاد و در هنگام نیاز
– تسهیل در حمل و نقل به بازارها
– عمل کردن به عنوان واحد فروشی مشترک برای اعضا
– هماهنگی برای برنامه فروش
– توزیع مساوی سود
لازم است سایر سیستمهای توزیع محصولات مانند فروش مستقیم به مصرف کننده (کنار جاده، ایجاد بازار در شهرها و بازار محلی در حومه شهر) نیز تشویق شده و برای کاهش هزینه های حمل و نقل، تولید به مناطق پر جمعیت نزدیک باشد. در بیشتر کشورهای در حال توسعه، بازارهای عمده فروشی به دلیل مشکلاتی مانند فقدان تسهیلات لازم برای بارگذاری و بارگیری، عدم وجود سیستمهای ضدعفونی، رساندن میوهها، بستهبندی و انبار موقت توسعه نیافته اند و طرحهای موجود برای بهتر شدن ساختار تسهیلات بازارهای عمده فروشی، به دلیل عوامل سیاسی، اجتماعی به تعویق میافتند.
2-7-2- ناکافی بودن تسهیلات حمل و نقل
در بیشتر کشورهای در حال توسعه، برای حمل و نقل محصولات باغی، جاده‌های کافی و مناسب و تشکیلات حمل و نقل و سایر موارد مرتبط، به خصوص آنهایی که مناسب محصولات باغی تازه و فساد پذیر هستند، هم برای بازار محلی و هم برای صادرات وجود ندارد و تولید کنندگان معمولأ قادر به داشتن تشکیلات حمل و نقل نیستند و در برخی از موارد هم که بازاریابان و همکارانشان این تسهیلات را دارند، به دلیل ضعف شرایط جاده‌ای کاری از دست آنها ساخته نیست.
2-7-3- قوانین و مقررات دولتی
نظارت های دولت، به خصوص برای قیمتهای عمده و خرده فروشی محصولات کشاورزی، در کشورهای مختلف متفاوت است و در بسیاری از موارد کنترل قیمت در تقابل با تولید است. اگرچه این مقررات به منظور حمایت از مصرف کننده است ولی مشوق سوء استفاده بوده و انگیزهای را برای تولید محصول با کیفیت بالا و حفظ کیفیت پس از برداشت، ایجاد نمیکند، از طرفی در صورتی که مقررات به طور مناسب حمایت شده و ضامن سلامتی عمومی و بهبود روشهای انتقال و حمل باشد، برای مصرف کننده بسیار اهمیت دارد.
2-7-4- در دسترس نبودن ابزار و تجهیزات
حتی اگر تولیدکنندگان محصولات کشاورزی، نیاز به استفاده از ابزار و لوازم خاص در برداشت و جا به جایی پس از برداشت داشته باشند، در بیشتر موارد در بازار محلی آنها را پیدا نخواهند کرد. این مسئله در مورد ظروف، تجهیزات تمیز کردن، واکس زدن، بسته بندی و سرد کردن صادق است و بیشتر این ابزارها در محل تولید نمیشوند و به مقدار کافی و مورد نیاز تقاضای مصرف وارد نمیشوند. قوانین دولتی متفاوت در بعضی از کشورها، اجازه وارد کردن این تجهیزات را به تولید کننده نمیدهد و در دسترس بودن ابزار مورد نیاز برای استفاده فن آوری توصیه شده برای یک موقعیت خاص ضروری است. در بسیاری از موارد هم امکان ساخت این ابزار با قیمت بسیار کمتر از نمونه ای وارداتی در محل مورد نظر وجود دارد.
2-7-5- کمبود اطلاعات
در حمل و نقل پس از برداشت محصولات کشاورزی عامل بسیار مهم، انسان است، بسیاری از دست اندرکاران مستقیم امر برداشت، بسته بندی، حمل و نقل و بازاریابی در کشورهای در حال توسعه محدودیتهایی دارند و در این موارد و در حال حاضر، برنامه آموزشی یا ترویجی مؤثر و از راه دور بسیار لازم است و این نیاز در آینده هم ادامه خواهد یافت.
2-7-6- ضعف خدمات پس از فروش
در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، بسیاری از تجهیزات و تسهیلاتی که سالها پیش ساخته شده، در حال حاضر معیوب هستند یا کارآیی مناسب را ندارند که به دلیل فقدان خدمات پس از فروش یا عدم دسترسی به قطعات یدکی است و به خصوص در قسمتهای دولتی، این مورد بیشتر مشاهده میشود. به منظور اطمینان از موفقیت و توسعه مؤثر هر پروژه جدیدی باید سرمایه کافی برای خدمات پس از فروش داشته باشد.

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید